माहितीचा अधिकार म्हणजे नेमके काय?
विभागीय उपसंपादक - फैजल पठाण
माहितीचा अधिकार (Right to Information – RTI) हा नवोदित पत्रकारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा कायदेशीर आणि लोकशाहीचा प्रभावी मार्ग आहे. पत्रकारिता करताना सत्य शोधणे, प्रशासनाला प्रश्न विचारणे आणि जनतेपर्यंत वस्तुनिष्ठ माहिती पोहोचवणे ही पत्रकारांची प्रमुख जबाबदारी असते. ही जबाबदारी पार पाडण्यासाठी माहितीचा अधिकार उपयुक्त ठरतो.
माहितीचा अधिकार म्हणजे काय?
माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005 नुसार भारतीय नागरिकांना शासकीय कार्यालये, विभाग आणि सार्वजनिक प्राधिकरणांकडून उपलब्ध असलेली माहिती मागण्याचा कायदेशीर अधिकार मिळतो.
नवोदित पत्रकारांसाठी RTI चे महत्त्व
सत्य शोधण्यासाठी मदत सरकारी योजनांमध्ये झालेला खर्च, विकासकामांची सद्यस्थिती आणि प्रशासकीय निर्णय यांची अधिकृत माहिती मिळवता येते.
भ्रष्टाचार उघडकीस आणण्यासाठी शासकीय कामांमधील अनियमितता, निधीचा गैरवापर आणि भ्रष्टाचारासंबंधी कागदपत्रे मिळवून शोधपत्रकारिता करता येते.
प्रशासनाला जबाबदार धरण्यासाठी सरकारी अधिकारी आणि प्रशासनाच्या कामकाजाबाबत प्रश्न विचारण्यास RTI मदत करतो.
शोधपत्रकारितेला चालना केवळ ऐकीव माहितीवर अवलंबून न राहता अधिकृत कागदपत्रांच्या आधारे बातम्या तयार करता येतात.
विश्वासार्ह पत्रकारिता अधिकृत माहिती आणि पुराव्यांच्या आधारे बातमी प्रसिद्ध केल्यास पत्रकारितेची विश्वासार्हता वाढते.
जनहिताचे प्रश्न मांडण्यासाठी रस्ते, पाणीपुरवठा, आरोग्य, शिक्षण, सरकारी योजना आणि स्थानिक विकासकामांबाबत माहिती मिळवता येते.
पत्रकार RTI अंतर्गत कोणती माहिती मागू शकतात?विषय मागता येणारी माहितीग्रामपंचायत - विकासकामांवरील खर्चमहानगरपालिका - रस्ते व गटार कामांची कागदपत्रेशिक्षण विभाग - शाळांना मिळालेला सरकारी निधीआरोग्य विभाग - सरकारी रुग्णालयांना मिळालेला निधीसार्वजनिक बांधकाम विभाग - रस्त्यांच्या कामांचे अंदाजपत्रकशासकीय योजना - लाभार्थी निवडीचे निकष व उपलब्ध नोंदी
RTI अर्ज कसा करावा?
संबंधित सरकारी विभाग निश्चित करावा. आवश्यक माहिती स्पष्टपणे लिहावी. संबंधित जनमाहिती अधिकारी (PIO) यांच्याकडे अर्ज सादर करावा. नियमानुसार ₹10 अर्ज शुल्क भरावे (काही अर्जदारांना सूट आहे). सामान्यतः 30 दिवसांच्या आत माहिती मिळणे अपेक्षित असते. माहिती न मिळाल्यास प्रथम अपील करता येते.
पत्रकारांनी कोणती काळजी घ्यावी?
माहितीची सत्यता पडताळावी. मिळालेली कागदपत्रे काळजीपूर्वक तपासावीत. एकाच बाजूची माहिती प्रसिद्ध करू नये. संबंधित व्यक्ती किंवा विभागाची बाजू जाणून घ्यावी. अपूर्ण माहितीच्या आधारे आरोप करू नयेत. RTI चा वापर वैयक्तिक स्वार्थासाठी न करता जनहितासाठी करावा.
निष्कर्ष
माहितीचा अधिकार हा नवोदित पत्रकारांच्या हातातील केवळ अर्ज करण्याचा अधिकार नसून सत्य शोधण्याचे एक प्रभावी साधन आहे. पत्रकाराने बातमी मिळवण्यासाठी केवळ राजकीय नेते, अधिकारी किंवा सूत्रांवर अवलंबून न राहता सरकारी कागदपत्रे आणि अधिकृत माहितीचा आधार घेतला पाहिजे.
"माहितीचा अधिकार हा लोकशाहीचा आधार आहे आणि पत्रकार हा लोकशाहीचा जागरूक प्रहरी आहे." म्हणूनच प्रत्येक नवोदित पत्रकाराने माहितीचा अधिकार कायदा समजून घेणे आणि त्याचा योग्य वापर करणे आवश्यक आहे.
पत्रकार पदविका अभ्यासक्रमासाठी महत्त्वाचे संदर्भ
माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005. कलम 4 – सार्वजनिक प्राधिकरणांची माहिती प्रसिद्ध करण्याची जबाबदारी. कलम 6 – माहिती मिळवण्यासाठी अर्ज. कलम 7 – माहिती देण्याची प्रक्रिया. कलम 19 – अपील प्रक्रिया. कलम 20 – दंडाची तरतूद. अधिकृत संकेतस्थळ: भारत सरकारचे माहितीचा अधिकार पोर्टल
-----------------
----------------
----------
----------------------------
गूगल न्यूज वर शिवशाही फॉलो करा
इथे क्लिक करून करून शिवशाही न्यूज टेलीग्राम चॅनल सबस्क्राईब करा
