बदलत्या समाजव्यवस्थेत विद्यार्थी, पालक आणि शाळेच्या भूमिकेचा वेध घेत भविष्य घडविणारा शिक्षक काळाची गरज

आजचा शिक्षक कसा असावा? शिक्षक दिन विशेष संपादकीय - अरविंद भीमराव पदमे

Teachers day, sarvpalli radhakrishnan, arvind padme, Maharashtra, shivshahi news,

शिक्षक म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे शिकविणारी व्यक्ती नव्हे, तर विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा देणारा आणि समाजाच्या भविष्याची पायाभरणी करणारा शिल्पकार आहे. त्यामुळेच शिक्षकाला राष्ट्रनिर्मितीचा आधारस्तंभ मानले जाते. मात्र काळ बदलला, समाज बदलला, शिक्षणाच्या पद्धती बदलल्या आणि विद्यार्थ्यांच्या अपेक्षाही बदलल्या. या बदलत्या परिस्थितीत आजचा शिक्षक नेमका कसा असावा, हा विचार शिक्षक दिनाच्या निमित्ताने प्रत्येकाने करण्याची गरज आहे. पूर्वी शिक्षक हा विद्यार्थ्यांसाठी ज्ञानाचा प्रमुख स्रोत होता. आज मात्र मोबाईल, इंटरनेट, डिजिटल माध्यमे, विविध शैक्षणिक अॅप्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यामुळे माहिती विद्यार्थ्यांच्या हातात सहज उपलब्ध झाली आहे. त्यामुळे आज शिक्षकाची भूमिका केवळ माहिती देण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. माहितीचे ज्ञानात आणि ज्ञानाचे विवेकात रूपांतर करणारा शिक्षक आजच्या काळाची गरज आहे.

विद्यार्थ्याला समजून घेणारा शिक्षक हवा
आजचा विद्यार्थी पूर्वीपेक्षा अधिक जिज्ञासू आहे. तो प्रश्न विचारतो, माहिती शोधतो, तुलना करतो आणि प्रत्येक गोष्टीमागील कारण जाणून घेण्याचा प्रयत्न करतो. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांकडे त्रास म्हणून न पाहता त्यातून शिकण्याची संधी निर्माण करणारा शिक्षक आवश्यक आहे. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा असतो. कोणाची आकलनशक्ती चांगली असते, कोणाला एखादा विषय समजण्यासाठी अधिक वेळ लागतो, तर काही विद्यार्थ्यांमध्ये कला, क्रीडा किंवा इतर कौशल्ये दडलेली असतात. शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या या वेगळेपणाचा आदर करून त्यांच्यातील क्षमता ओळखल्या पाहिजेत. विद्यार्थ्याची तुलना दुसऱ्या विद्यार्थ्याशी न करता त्याची कालच्या स्वतःशी तुलना करून त्याला प्रगतीची प्रेरणा देणे, ही शिक्षकाची खरी कसोटी आहे.

पालक-शिक्षक संवादाची गरज
विद्यार्थ्याच्या सर्वांगीण विकासात पालक आणि शिक्षक या दोघांचीही भूमिका महत्त्वाची आहे. विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीसाठी दोघांमध्ये नियमित संवाद आणि परस्पर विश्वास असणे आवश्यक आहे.
पालकांनी केवळ गुण, टक्केवारी किंवा रँक यावरून मुलाचे यश मोजू नये. त्याचप्रमाणे शिक्षकांनीही केवळ परीक्षेच्या निकालावरून विद्यार्थ्याचे मूल्यमापन न करता त्याची शिस्त, आत्मविश्वास, सामाजिक जाणीव, सर्जनशीलता आणि नेतृत्वगुण यांचा विचार करावा. पालक आणि शिक्षक हे एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी नसून विद्यार्थ्याच्या भविष्यनिर्मितीतील सहकारी आहेत.

शाळेतील सुविधा आणि शिक्षकाची भूमिका

आज अनेक शाळांमध्ये संगणक, प्रोजेक्टर, स्मार्ट क्लास, इंटरनेट, प्रयोगशाळा, ग्रंथालय आणि विविध डिजिटल सुविधा उपलब्ध होत आहेत. मात्र सुविधा उपलब्ध असणे पुरेसे नाही; त्यांचा प्रभावी आणि शैक्षणिक उपयोग होणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

प्रोजेक्टर किंवा स्मार्ट बोर्ड असणे म्हणजे शिक्षण आधुनिक झाले असे नाही. त्या साधनांचा वापर करून विद्यार्थ्यांमध्ये कुतूहल, प्रयोगशीलता, संशोधनवृत्ती आणि सर्जनशीलता निर्माण झाली पाहिजे.
आधुनिक शाळेला आधुनिक सुविधा जितक्या आवश्यक आहेत, तितकाच आधुनिक विचारांचा शिक्षकही आवश्यक आहे.

AI च्या युगातील शिक्षक
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात शिक्षण क्षेत्रात मोठे बदल होणार आहेत. विद्यार्थ्यांना काही सेकंदांत माहिती आणि अनेक प्रश्नांची उत्तरे मिळू शकतील. मात्र मिळालेली माहिती योग्य आहे की चुकीची, तिचा वापर कसा करायचा आणि तंत्रज्ञानाचा जबाबदारीने वापर कसा करायचा, हे शिकवण्याची जबाबदारी शिक्षकाचीच राहणार आहे. AI विद्यार्थ्याला उत्तर देऊ शकते; पण योग्य प्रश्न विचारण्याची, उत्तराचा विचार करण्याची आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता शिक्षकच विकसित करू शकतो. त्यामुळे भविष्यात तंत्रज्ञान शिक्षकाची जागा घेणार नाही; उलट तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करून विद्यार्थ्यांना सक्षम करणाऱ्या शिक्षकाचे महत्त्व अधिक वाढणार आहे.

गुणांपेक्षा कौशल्य आणि संस्कार महत्त्वाचे
आज शिक्षणामध्ये गुण आणि टक्केवारीला मोठे महत्त्व दिले जाते. मात्र आयुष्यात केवळ परीक्षेतील गुण पुरेसे नसतात. निर्णयक्षमता, समस्या सोडविण्याची क्षमता, संवादकौशल्य, सर्जनशीलता, नेतृत्वगुण, संघभावना आणि परिस्थितीनुसार बदलण्याची क्षमता ही कौशल्येही तितकीच महत्त्वाची आहेत.
त्याचबरोबर शिक्षणासोबत संस्कारही आवश्यक आहेत. प्रामाणिकपणा, शिस्त, कष्टाची तयारी, पर्यावरणाची जाणीव, सामाजिक बांधिलकी, संविधानिक मूल्ये आणि इतरांचा आदर ही मूल्ये विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजविणे हे शिक्षकाचे महत्त्वाचे कर्तव्य आहे. शिक्षकाचे आचरण हे विद्यार्थ्यांसाठी सर्वात प्रभावी पाठ्यपुस्तक असते.

शिक्षकाने स्वतःही विद्यार्थी राहावे
जग झपाट्याने बदलत असताना शिक्षकानेही सतत शिकत राहणे गरजेचे आहे. नवीन तंत्रज्ञान, नवीन अध्यापन पद्धती, बदलता अभ्यासक्रम आणि विद्यार्थ्यांच्या बदलत्या गरजा यांचा अभ्यास शिक्षकाने केला पाहिजे. जो शिक्षक स्वतः शिकणे थांबवतो, तो विद्यार्थ्यांना शिकण्याची प्रेरणा देऊ शकत नाही. म्हणूनच शिक्षकाने वाचन, प्रशिक्षण, तंत्रज्ञानाचा अभ्यास आणि नवनवीन अध्यापन प्रयोग यांना आपल्या कार्याचा भाग बनवले पाहिजे.

भविष्यासाठी विद्यार्थी घडविण्याची जबाबदारी
भविष्यात रोजगाराचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणावर बदलणार आहे. अनेक पारंपरिक कामांमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर वाढणार असून नवीन प्रकारच्या संधी निर्माण होणार आहेत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ पाठांतरावर आधारित शिक्षण न देता त्यांच्यात समस्या सोडविण्याची क्षमता, तर्कशक्ती, सर्जनशीलता, डिजिटल साक्षरता, संवादकौशल्य आणि निर्णयक्षमता विकसित करणे आवश्यक आहे. आजची शाळा ही उद्याच्या समाजाची प्रयोगशाळा आहे आणि आजचा शिक्षक हा त्या प्रयोगशाळेतील मार्गदर्शक आहे.

शिक्षक दिनाचा खरा अर्थ
शिक्षक दिन हा केवळ शुभेच्छा देण्याचा किंवा शिक्षकांचा सत्कार करण्याचा दिवस नाही. हा शिक्षकाने स्वतःला विचार करण्याचा दिवस आहे—“माझ्या वर्गातून बाहेर पडणारा विद्यार्थी कालपेक्षा आज अधिक सक्षम, संवेदनशील, आत्मविश्वासी आणि जबाबदार नागरिक बनत आहे का?” या प्रश्नाचे उत्तर होकारार्थी असेल तर तो शिक्षक खऱ्या अर्थाने यशस्वी आहे. शिक्षकाने विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षेसाठी तयार करू नये, तर जीवनाच्या परीक्षेसाठी तयार करावे. कारण आजच्या वर्गखोलीतच उद्याचा समाज घडत आहे. आज आपण घडविलेली पिढीच उद्या देशाचे नेतृत्व करणार आहे. म्हणूनच आजचा शिक्षक हा केवळ ज्ञान देणारा नव्हे, तर विचार देणारा; केवळ अभ्यास शिकविणारा नव्हे, तर जीवन शिकविणारा; केवळ परीक्षेसाठी तयार करणारा नव्हे, तर भविष्य घडविणारा असला पाहिजे. हीच शिक्षक दिनाची खरी भावना आणि सक्षम समाजनिर्मितीची दिशा आहे.

अरविंद भीमराव पदमे

श्री संत ज्ञानेश्वर विद्या मंदिर शिवनगर,

कन्नड (छत्रपती संभाजीनगर)

-----------------